در روزهایی که با رشد پی‌درپی قیمت کالاهای اساسی، فشار هزینه‌ای بر خانوارها تشدید شده، شهرداری تهران با همکاری دولت با رونمایی و اجرای طرحی با عنوان «تورم صفر» وعده داده برای مدت ۶ ماه، قیمت بخشی از اقلام اصلی سبد مصرفی را تثبیت کند و همزمان با تغییر مسیر تأمین و توزیع، هزینه خرید خانوار را کاهش دهد.
این طرح در مرحله نخست برای حدود ۱۰ میلیون ساکن پایتخت اجرا می‌شود و ۱۲ قلم شامل برنج، روغن، گوشت منجمد، سویا، خرما، شکر، ماکارونی، لوبیای قرمز، لوبیای چیتی، لپه، نخود و عدس را دربرمی‌گیرد؛ سبدی که بناست از آبان‌ماه با اضافه شدن مرغ، رب و پنیر به ۱۵ قلم برسد. اما بنا بر شنیده‌ها این طرح با استقبال دولت هم روبه‌رو شده و در پی تأکید رئیس‌جمهور بناست با تشکیل کمیته‌ای هفت نفره در دولت با حضور وزیر کشور، وزیران مرتبط و شهردار تهران در سراسر کشور به اجرا برسد.
عرضه این کالاها از هفتم مهرماه در ۱۰۸ میدان میوه و تره‌بار آغاز شده و قرار است در ۱۸ فروشگاه شهروند نیز عرضه شود و خرید غیرحضوری از طریق سامانه «شهرزاد» و تحویل درِ منزل هم در آن پیش‌بینی شده است.
در این مدل، خرید خانوار بر مبنای کد ملی و تعداد اعضا تنظیم می‌شود. برای هر نفر، سهم مشخصی از کالاها از جمله ۲ کیلوگرم برنج، ۲ کیلوگرم گوشت، ۲ کیلوگرم سویا، یک کیلو و ۳۰۰ گرم روغن و ۴ کیلوگرم حبوبات در نظر گرفته شده است و خانوارهای تهرانی می‌توانند سهمیه مهر و آبان طرح معیشتی را همزمان دریافت کنند.
از نگاه طراحان و مجریان «تورم صفر» این طرح صرفاً یک برنامه تثبیت قیمت نیست و در قالب بسته‌های معیشتی، کاهش هزینه خرید در فروشگاه‌های شهروند، حذف واسطه‌ها و خرید مستقیم از تولیدکننده و ایجاد مراکز عرضه مستقیم در هفت نقطه از مناطق ۲، ۴، ۵، ۱۵، ۱۷، ۲۰ و ۲۲ را دنبال می‌کند.
بنا بر اعلام شهرداری تهران برخی کالاهای شهروند اکنون ۲۵ تا ۳۰ درصد پایین‌تر از بازار عرضه می‌شوند. علاوه بر این، سود بازرگانی بیش از ۱۸هزار قلم کالا ۵۰درصد کاهش می‌یابد و نیمی از سود مربوط به خرید، به کیف پول مشتری بازمی‌گردد.
آرایش جنگی برای سفره مردم؛ دفاع از یک الگوی بومی
رونمایی از طرح «تورم صفر»، چراغ سبز دولت برای اجرای سراسری آن و کاهش بخشی از فشار تورم معیشتی روزافزون در شرایطی است که آخرین آمار نشان از سطحی بی‌سابقه از رشد عمومی قیمت‌ها به‌ویژه در حوزه مواد غذایی دارد. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه به نقطه و سطح عمومی قیمت‌ها در شهریور امسال نسبت به شهریور سال گذشته، ۸/۸۹درصد افزایش یافته و تورم ماهانه هم به ۲/۴درصد رسیده است. در همین شرایط سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس اجرای طرح «تورم صفر» و تثبیت قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی را اقدامی مثبت ارزیابی می‌کند و معتقد است شهرداری تهران با توجه به ظرفیت مالی خود می‌تواند از اقشار ضعیف حمایت کند. به گفته رضا سپهوند این طرح می‌تواند بخشی از تورم و فشارهای اقتصادی و معیشتی مردم را کاهش دهد.
علیرضا زاکانی، شهردار تهران در واکنش به کسانی که ورود شهرداری به تنظیم بازار را خروج از مأموریت‌های ذاتی می‌دانند، تأکید می‌کند: در شرایطی که کشور با جنگ ترکیبی و محاصره اقتصادی دشمن روبه‌رو است، هیچ نهادی نباید پشت دیوارهای بروکراسی و تقسیم کار اداری پنهان شود. زمانی که معیشت خانوارها هدف قرار گرفته، خدمت به مردم و تأمین آرامش سفره‌ها اولویت اول همه دستگاه‌هاست.
از نگاه حامیان طرح، «تورم صفر» نه یک سیاست سنتی توزیع یارانه نقدی، بلکه ابتکاری برای کوتاه‌کردن دست دلالان از طریق زنجیره تأمین مستقیم، خرید سلف از تولیدکنندگان و عرضه بی‌واسطه در میادین و فروشگاه‌هاست. همچنین استقبال دولت و دستور رئیس‌جمهور برای تشکیل کمیته‌ای هفت‌نفره به‌منظور تسری این الگو به سراسر کشور، نشان‌دهنده ظرفیت بالای این طرح به عنوان یک «سپر ضربه‌گیر معیشتی» است؛ مدلی که می‌تواند فراتر از پایتخت، آرامش و ثبات قیمت‌ها را در روزهای حساس اقتصادی به سفره کل خانوارهای ایرانی بازگرداند.
۱۲ قلم کالا، تمام معیشت نیست
با این حال یک اقتصاددان معتقد است نقطه اصلی ارزیابی طرح «تورم صفر» شهرداری تهران، نحوه تأمین مالی و امکان تداوم آن است. به گفته او، اگر کالاهایی مانند مرغ، گوشت و برنج پایین‌تر از قیمت بازار عرضه شوند، باید روشن باشد مابه‌التفاوت قیمت خرید و فروش از کجا تأمین می‌شود و پس از پایان دوره ۶ماهه چه اتفاقی خواهد افتاد.
داوود سوری با اشاره به تجربه سال‌ها سیاست یارانه‌ای و کالابرگ تأکید می‌کند: نمی‌توان اقتصاد را صرفاً با حمایت‌های مالی اداره کرد و بدون پشتوانه پایدار، افزایش حمایت‌ها الزاماً مشکل معیشت را حل نمی‌کند. وی یادآور می‌شود: نیاز خانوار، به ۱۲ قلم کالای اساسی محدود نیست و مردم همزمان با افزایش قیمت هزاران کالا و خدمت مواجه‌اند، بنابراین تثبیت قیمت چند قلم برای ۶ ماه، تنها بخش محدودی از هزینه‌های زندگی را پوشش می‌دهد.
وی همچنین درباره استفاده از منابع ارزی معتقد است اگر دولت بخواهد از منابع ارزی صندوق توسعه ملی استفاده کند، این منابع باید به ریال تبدیل شوند، اما اگر به این منابع دسترسی مستقیم نداشته باشد و در مقابل آن از بانک مرکزی ریال دریافت کند، این فرایند تورم‌زاست.
از نظر سوری، تا زمانی که سازوکار تأمین مالی مشخص نباشد، برآورد دقیق اثر تورمی طرح ممکن نیست. به اعتقاد او در این شرایط افزایش مبلغ کالابرگ هم اگر متناسب با تورم نباشد، الزاماً قدرت خرید را ترمیم نمی‌کند.
تولید و صادرات، پشتوانه حمایت پایدار
این اقتصاددان تأکید می‌کند: هیچ دولتی نمی‌تواند برای همیشه به مردم پول بدهد، سیاست حمایتی نباید جایگزین رشد اقتصادی شود و هر برنامه معیشتی باید همزمان با ظرفیت تولید، منابع مالی و آثار پولی آن سنجیده شود. سوری معتقد است در چارچوب موجود، راه مشخصی برای حل پایدار این مسئله وجود ندارد و حتی حفظ سطح فعلی معیشت نیز ممکن است دشوار شود.او می‌افزاید: حمایت زمانی پایدار خواهد بود که پشتوانه آن درآمد و تولید واقعی باشد، نه منابع ناپایدار و تعهدات فزاینده. وی همچنین یکی از مشکلات برنامه‌های حمایتی را تکرار سیاست‌هایی می‌داند که پیش‌تر نتیجه مطلوب نداده‌اند و دولت برای استمرار حمایت‌های معیشتی در نیمه دوم سال باید منابع واقعی پیدا کند.
ابهامات نحوه تأمین مالی طرح
از نگاه شهردار تهران، طراحان و مدافعان «تورم صفر»، این طرح قرار است در دل شدیدترین فشارهای معیشتی، شرایط جنگی و پرابهام اقتصاد داخل و بین‌الملل، تشدید محدودیت‌ها، تحریم و محاصره دریایی و هوایی، تأمین ارزان‌تر و آسان‌تر کالاهای اساسی را به‌ویژه برای گروه‌های کم‌برخوردار و آسیب‌پذیر رقم بزند، حال آنکه هنوز در نحوه اجرای طرح، کیفیت کالاهای ارائه شده، تحقق دسترسی آسان به این کالاها و چندین و چند سؤال دیگر در این حوزه، پاسخ روشنی وجود ندارد و باید منتظر ماند و دید این طرح به اهداف مدنظر طراحان و مدافعانش نزدیک می‌شود یا باز هم به خلق حماسه تشکیل صف از سوی شهروندان منتهی می‌شود و تجربه تلخ اما پرتکرار صرف زمان زیاد برای خرید کالاهایی با کیفیت نازل را برای ایرانی‌ها زنده می‌کند؟!
برآوردهای کارشناسی هم نشان می‌دهد شهرداری تهران در حالی قرار است قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی را برای ۶ ماه تثبیت کند که هزینه اجرای آن تا پایان سال ۲۰ تا ۳۰ همت برآورد می‌شود. در این شرایط طبیعی‌ترین و نخستین پرسش اساسی درباره «تورم صفر» شاید نحوه تأمین مالی آن باشد. به باور تحلیلگران اگر حمایت معیشتی از مسیر استقراض مستقیم از بانک مرکزی یا خلق نقدینگی انجام شود، بخشی از اثر طرح با افزایش تقاضا و تشدید تورم خنثی می‌شود، اما با کاهش هزینه‌های غیرضروری، بهره‌گیری از منابع موجود بودجه، سرمایه بخش خصوصی، منابع بانکی دارای پشتوانه واقعی و روش‌های هدفمند تأمین مالی می‌تواند فشار بر پایه پولی را محدود کند.
به باور کارشناسان اقتصادی اگرچه شهرداری تهران از مشارکت با تولیدکنندگان، حذف واسطه‌ها، عرضه مستقیم، خرید قراردادی و سلف‌خری، خرید عمده و انبار کردن ارزان به‌عنوان ابزارهای کاهش قیمت نام برده است، اما تا وقتی منبع و میزان پایداری این منابع شفاف نشود، نمی‌توان درباره دوام مالی طرح قضاوت کرد.
به باور کارشناسان شاید اجرای طرح «تورم صفر» در شرایط فعلی و حداقل در کوتاه‌مدت اندکی از التهاب قیمتی بازار کالاهای اساسی بکاهد، اما تا داستان ناترازی‌ها، کسری بودجه، رشد نقدینگی، انتظارات تورمی و تلاطم‌های ارزی ادامه دارد، راه تورم هم باز و هموار است.
نظر شما